Zgodnie z przepisami art. 10 § 1 kodeksu karnego , na zasadach określonych w kodeksie odpowiada ten, kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat.

Art. 10 § 2 stanowi, iż za niektóre przestępstwa( m. i. n.  zabójstwo, ciężkie uszkodzenie ciała, zgwałcenie zbiorowe i rozbój) nieletni , po ukończeniu 15 roku życia może odpowiadać karnie. W praktyce przepis ten jest bardzo rzadko wykorzystywany. Jeszcze rzadziej wykorzystywany jest przepis art. 10 § 4 k.k., zgodnie z którym w stosunku do sprawcy, który popełnił występek( a wiec nie zbrodnie, tj. czyn zagrożony karą  minimum 3 lat pozbawienia wolności) po ukończeniu 17 lat, lecz przed ukończeniem 18 lat, Sąd stosuje środki wychowawcze , lecznicze albo poprawcze przewidziane dla nieletnich, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju społecznego sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają..

W praktyce zatem nieletnim jest sprawca czynu , jeżeli w chwili jego popełnienia nie ukończył 17 lat.

2.     Środki stosowane wobec nieletnich

Zgodnie z ustawą o postępowaniu w sprawach   nieletnich organem właściwym do orzekania w takich sprawach jest Sąd Rodzinny i Nieletnich. Wobec  nieletniego sprawcy, który nie ukończył 13 lat, może stosować wyłącznie środki wychowawcze. Dopiero przekroczenie przez sprawcę bariery wieku 13 lat daje Sądowi możliwość stosowania środków poprawczych, a wiec np. umieszczenia w zakładzie  poprawczym.

Nieletni, który  po ukończeniu 15 lat odpowiada jak dorosły, podlega normalnej odpowiedzialności karnej, z tym, że kara mu wymierzona nie może przekroczyć 2\3 górnego ustawowego zagrożenia za dane przestępstwo( przykład : nieletni, który dopuścił się przestępstwa rozboju zwykłego , z art. 280 § 1 k.k., zagrożonego karą od 2 do 12 lat pozbawienia wolności , może za to przestępstwo mieć wymierzoną karę co najwyżej 8 lat pozbawienia wolności)

3.     Nieletni sprawcy czynów karalnych

Nieletni są niestety coraz częstszymi sprawcami czynów karalnych. W ostatnich latach rośnie nie tylko ilość takich czynów, przez nich popełnianych, ale i zwiększa się ilość czynów najpoważniejszych- przeciwko życiu i zdrowiu. Nieletni dopuszczają się niniejszych czynów z wielorakiej motywacji, wśród której na czołowych miejscach należy wyróżnić chęć szybkiego i łatwego zysku, negatywne wzorce środowiskowe, ambicje do popisania się przed innymi. Zwłaszcza bardzo brutalna formę przybierają zdarzenia, w których uczestniczy więcej osób, a wśród sprawców, lub choćby tylko świadków występują osoby płci przeciwnej, znane nieletniemu sprawcy, przed którymi sprawca chciał się popisać.

4.     Motywacja działań nieletnich sprawców

Wśród motywacji działań nieletnich sprawców przestępstw należy w szczególności wyróżnić:

a) działanie  zgodnie z wzorcem środowiskowym, w ramach „grupy podwórkowej” - zwykle dotyczy to przestępstw z dużym natężeniem przemocy

b) działanie , z chęci zysku, w ramach struktur zorganizowanych, gdzie nieletni mają swoje miejsce w hierarchii przestępczej

5.     Nieletni jako członek zorganizowanej grupy przestępczej

W ostatnich latach gwałtownie rośnie liczba nieletnich wchodzących w skład zorganizowanych grup przestępczych. Wynika to z ich przydatności dla tychże grup. Nieletni, jako bardzo rzadko podlegający odpowiedzialności karnej jak dorosły ( art. 10 § 2 k.k.) w wielu wypadkach uważa się za sprawcę bezkarnego – i jako takiego postrzega go również grupa i jej lider bądź liderzy. Zatem  jest on wykorzystywany do popełniania przestępstw pomocniczych, w których wypadku ich popełnienia istnieje jednak ryzyko ich ujawnienia, a co za tym idzie- ukarania dorosłego sprawcy. Szczególnie istotna jest rola nieletnich sprawców w grupach rozprowadzających środki odurzające, gdy nieletni, z uwagi choćby na wiek konsumentów takich środków, może najłatwiej do nich dotrzeć. Inną istotna kategorią grup przestępczych są grupy zajmujące się kradzieżami samochodów, w których to grupach nieletni rozpoczynają swoją przestępczą karierę. Ich działania polegają na kradzieżach tablic rejestracyjnych, części samochodów (np.kół) rajdy, a wreszcie, na dalszym, bardziej zaawansowanym etapie - kradzieży aut (tzw. pukaczy - od pukania w kradzione, luksusowe auto - metoda na tzw. stłuczkę) wykorzystywanych następnie do kradzieży luksusowych aut. W takiej hierarchii nieletni pnie się w górę w drabinie przestępczej dość szybko, i  zwykle tuż po przekroczeniu  wieku 17 lat- staja się pełnoprawnymi członkami takich grup.

Zarys wykładu przygotował: mgr Marcin Zalewski